аз жаргалын замд, амжилт бүхний өмнө
асар их бартаа байвч
аяа залуу сайхан нас минь байхад
аргагүй тэднийг даван туулна
бүх л хүсэл мөрөөдөл зөвхөн өөрийн чинь гарт байгааг мэдрэх аз завшаан хүн болгонд байдаггүй гэдгийг би ойлгож байна. Үгүй хүн болгонд байдаг гэж зарим нэгэн хүн хэлнэ байх. Би ерөнхийдөө бие эрүүл, гэр бүл бүтэн, тусгаар тогтносон улс орны иргэний зүгээс бичиж байна. Ойрын 2 өдөр С. Майдар ахын санал болгосноор Хазара монголчуудын тухай блогийг уншлаа л даа. Тэдгээр хүмүүс зөвхөн Монгол угсаатан мөн цөөнхи гэсэн үүднээсээ эрхээ хязгаарлуулж, халдлагад өртөж байгаа талаар бичсэн байх юм. Тэдгээр хүмүүсийн түүх, соёл, туулж үзсэн амьдрлын тухай унших тусам Монгол сайхан эх орондоо төрснөөрөө бахархаж азтайгаа мэдрэх юм. Энэ байгаа нутаг дэвсгэр, эрх чөлөөг минь аварч үлдэхийн тулд тухайн үеийн удирдлага ямар их ухаан зарж, өөрсдийгөө золиослон байсныг улам ихээр ойлгож байна. Миний нэг найз хэлдэг юм. Хэлмэгдүүлтэнд өртсөн ихэнхи хүмүүс залуу өндөр боловсролтой хүмүүс байсан гэж. Тэдгээр хүмүүс байсан бол Монгол улс хэдий хэмжээнд хөгжсөн байх байсан бол гэсэн бодлоос надад тухайн үеийн удирдагч нарыг үл хүндэтгэх, өөдгүй мууг нь гайхах бодол төрдөг байлаа. Харин энэ талаар бодох тусам тэдгээр хүмүүст гарц байгаагүй мэт, хэлмэгдүүлэлтийг хүлээн зөвшөөрч, дэвчин өнгөрөөснөөр одоо байгаа түвшинд, нутаг ороноо хадгалж үлдэж чадсан мэт санагдах болсон. Хэрэвээ тухайн үед эсэргүүцсэн бол угаас үгсэн хуйвалдах дуртай 2 их хөрш маань биднээс юу ч үлдээлгүй устгаж, үр хойч минь эдгээр Монгол угсаатан мэт хавчигдан амьдрах байсан болов уу. Тухайн үед уухайлан өндийж эсэргүүцэх боломж өчүүхэн ч гэсэн байсан байх ёстой. Харин тэдгээр залуу сэхээтнүүд алс хойчийг бодож өөрсдийгөө зольсон мэт. Энэ зөвхөн миний бодол. ахархан ухаандаа олж үзсэн өчүүхэн зүйлст тулгуурлан бодсон бодол шүү.
Харин одоо бид эрх чөлөөтэй тусгаар орны залуус, мөрөөдөх, түүндээ тэмүүлэх, тэмүүлэлдээ хүрэх итгэл зориг бидэнд байх ёстой.
Би бусдын адил залуу хүн өөрийн мөрөөдлийг тээн хүний газар ирсэн түүндээ хүрэхээр бүх л боломжоо дайчлан зүтгэх ёстой цаг зуурын гуниг харуусалд өөрийгөө алдалгүй зөвхөн урагшаа харах болно /хэ хэ өөртөө өгсөн амлалт/
Залуу сайхан нас ямар үнэтэй
Заяасан эх орон минь ямар эрхэм
Замбуу тив, ертөнц хичнээн уудам
Зам, жимийн олноос сонгох сонголт хичнээн олон юм бэ?
хүний газар очихоороо л үүнийг их ойлгож эхэлдэг юм болов уу даа. би ч бараг пан монголист болох нээ.
суббота, 18 декабря 2010 г.
среда, 15 декабря 2010 г.
элсэн цагны нийгэм
Би нийгмийн ухааны хүн биш л дээ. Гэхдээ өөрийн мунхаг ухаандаа аливаа нийгэм, улс орны хөгжлийн түлхүүр нь дундаж амьдралтай өрх, дундаж орлоготой хүмүүсийн гарт байдаг гэж боддог. Аль ч үед, аль ч улс үндэстэнд дунд ангийн тоо их байхад хөгжил хурдан явдаг. Учир нь тэдэнд тэмүүлэх хүсэл эрмэлзэл, зорилго гэж байдаг. Тийм ч учир тэд боловсрол олж авах гэж, олсон боловсролоо мөнгө болгож, өөрөө хангалуун амьдрахгүй ч үр хүүхэддээ, нийгэмдээ сайхан ирээдүйг хүсэж, хөдөлмөрлөдөг. Уйгагүй хөдөлмөрлөдөг. Үүгээрээ нийгэмээ хөгжүүлж байдаг. Харин баялагт нэгэнт хүрсэн хүн нийгмийн төлөө сайн үйлс хийе гэж үнэн сэтгэлээсээ боддог болов уу? хэдийгээр маш олон зүйл хийж байгаа мэт боловч үүнээсээ тэд л хамгийн их ашгийг авч байдаг. Нэг баян хүн байлаа гэж үзэхэд тэд маш олон ажлын байр үүсгэж нийгэмд хэрэгтэй үйлс хйиж байна. гэхдээ тэр үйлдвэрийг хөдөлгөх хүч, технологийг сайжруулах оюуны хөдөлмөрийг хэн нэгэн дундаж амжиргаатай хүн л өөрийн амьдралыг сайжруулахын тулд өдөр шөнөгүй хөдөлмөрлөж гаргаж байгаа. алдартай одод ч ялгаагүй тэд сайн үйлсийн аян гээд их мөнгө зарцуулж байгаа мэт боловч энэ чинь өөрсддөө л ПР хийж байгаа хэрэг шүү дээ. Нэгэнт хэдэн цаасны хаялага хийж олны нүдэнд өртсөн жүжигчдийг кинондоо тоглуулж ашигаа нэмэгдүүлэхийг хэн ч л гэсэн бодно. ядаж үзэгчдэд ч гэсэн урамтай. энэ нөхрийн тоглосон киноог үзээд нэг л их сайхан сэтгэлтэй хүнд хөрөнгө оруулалт хийж буй мэт санагдаал. Тэгээд ер нь кино багийн дундаж ажилчин шоргоолжнууд байгаагүй бол тэр их мөнгө үүсэх үү? хамгийн энгийн жишээнүүд энэ. Харин доод давхрагийнхан бол өөрсддөө итгэхээ байсан /ганц нэг зэргийн хувь нь өөр л дөө. гэхдээ эцэг эх нь ядуу болохоор хангалттай хэмжээнд хүртэл боловсрол олж авч чадахгүй/, ирээдүйг сайханаар хардаггүй, хүний гар харсан, өөрсдийн амжиргаагаа дээшлүүлэе гэж бодсон ч чаддаггүй тийм давхарга байна. Энэ бүхэн миний өөрийн хийсэн дүгнэлт л дээ өөрөөр харах хүн ч бас би байх.
Тэгэхээр улс орны хөгжил хурдацтай явж байхын тулд нийгмийн давхаргын схем нь ромбо хэлбэртэй байх ёстой юм шиг санагддаг байлаа. Өчигдөрхөн танилцсан нэг түүхч эмэгтэйгээс асууж энэ бодлоо бататгаж авсан учир одоо блогтоо бичиж байна л даа. Социализмаас бидэнд өгсөн зарим нэгэн сайн зүйлсийн нэг нь миний бодлоор ихэнхи өрхүүдийн амжиргааг дундаж болгосон явдал юм. Зах зээлийн нийгэмд шилжингүүд Монгол улсын эдийн засгийн хөгжил, технологийн хөгжил ч ямар хурдтай байгааг бид мэдэж байгаа. Хэдийгээр хөгжихгүй гээд муулаад байгаа боловч үнэндээ энэ хэдхэн жилд яамар их хөгжсөнөө багахан бодоход л олж харч болно. Гэхдээ бид юун дээр ч юм алдсан тэрийг нь харин мэргэлжийн хүн биш болохоор мэдэхгүй юм. Харин энэ үсрэцтэй хөгжлийн шалтгаан нь дундаж өрх, дундаж амжиргаанаас салах гэсэн залуусын хөдөлмөр гэдэг ойлгомжтой. Харин одоо нэгэнт баялагт хүрсэн тэдний ухаан өөр зүйлд зарцуулагдах болсон. харамсалтай.......
Тухайн үеийн бужигнаан дунд олон хүн хөл алдсан. тэд бага ядуу амьжиргаатай өрхийн тоог нэмсэн олон хувиар.
Одоо би монголын нийгмийг хараад Ромбо хэлбэр улам бүр алдагдаж, элсэн цагийн хэлбэрт шилжээд байгааг мэдрээд байх юм. Буруу бодлого, буруу халамж, буруу боловсролын систем, буруу хүмүүжил, буруу шүүхийн систем, олон буруу зүйлээс болж дундаж өрхүүд доошоо алдагдаж байна. Тэднийг ингээд алдвал босгож авахад ямар их хугацаа хөдөлмөр зарцуулахыг бодоход аймаар. Барууны эрдэмтэд африк тивийн жишээ дээр ядуу буурай улсууд хичнээн тусламж аваад ч, яаж ч хийчээгээд ч сэхэдгүйг харуулсан байдаг. Ядуурлын тойрогийн онол байна. ядуу өрх - хоол тэжээл хангалттай авч чадахгүй байх - хүч тамир муудах/биеийн эсэргүүцэл муудах - бага насны хүүхдийн нас баралт нэмэгдэх - суралцах оюун ухааны чадвар муудах - ажиллах чадвар муудах - дундаж наслалт багасах : энэ бүхнээс ахиад л ядуу өрх гэсэн замаар энэ тойрог ажиллана. Би муу амлаж байгаа мэт боловч энэ эх оронд минтщь байгаа л үзэгдэл.
Одоо та төсөөлдөө ихэнхи нь элс нь доошоо уначихсан элсэн цаг, арай унаагүй хэсэг нь нөгөө хэдэн толгой баячууд, ажиллаж амьдрах хүсэлтэй дундаж хэсэг бол улам багасаж доошоо унаж байгаа элсэн ширхэгүүд, харин дээр доор ихэнхи элс. Доошоо хэр их элс унана. дээр байгаа элс унах нь ойлгомжтой.
Би монголдоо ийм элсэн цагийн нийгэмийг хүсэхгүй байна. Одоо л ямар нэг зүйл хийхгүй бол элс доошоо хурдацтайгаар унасаар байх болно. Энэ цагны урсгалыг зогсоохын тулд дундажуудаа дэмжиж, дундажуудын тоог олон болгох хэрэгтэй юм шиг. харин тэд дээшээ тэмүүлнэ.
жич: одоо тарааж буй эх орны хишиг нэртэй халамжийг авснаар юу ч өөрчлөгдөхгүй нэг долоо хоногийн хоол. тэрийг яаж ядаж 1 жилийн хоол болгох вэ. 10 бол бүүр сайхан сан.
Тэгэхээр улс орны хөгжил хурдацтай явж байхын тулд нийгмийн давхаргын схем нь ромбо хэлбэртэй байх ёстой юм шиг санагддаг байлаа. Өчигдөрхөн танилцсан нэг түүхч эмэгтэйгээс асууж энэ бодлоо бататгаж авсан учир одоо блогтоо бичиж байна л даа. Социализмаас бидэнд өгсөн зарим нэгэн сайн зүйлсийн нэг нь миний бодлоор ихэнхи өрхүүдийн амжиргааг дундаж болгосон явдал юм. Зах зээлийн нийгэмд шилжингүүд Монгол улсын эдийн засгийн хөгжил, технологийн хөгжил ч ямар хурдтай байгааг бид мэдэж байгаа. Хэдийгээр хөгжихгүй гээд муулаад байгаа боловч үнэндээ энэ хэдхэн жилд яамар их хөгжсөнөө багахан бодоход л олж харч болно. Гэхдээ бид юун дээр ч юм алдсан тэрийг нь харин мэргэлжийн хүн биш болохоор мэдэхгүй юм. Харин энэ үсрэцтэй хөгжлийн шалтгаан нь дундаж өрх, дундаж амжиргаанаас салах гэсэн залуусын хөдөлмөр гэдэг ойлгомжтой. Харин одоо нэгэнт баялагт хүрсэн тэдний ухаан өөр зүйлд зарцуулагдах болсон. харамсалтай.......
Тухайн үеийн бужигнаан дунд олон хүн хөл алдсан. тэд бага ядуу амьжиргаатай өрхийн тоог нэмсэн олон хувиар.
Одоо би монголын нийгмийг хараад Ромбо хэлбэр улам бүр алдагдаж, элсэн цагийн хэлбэрт шилжээд байгааг мэдрээд байх юм. Буруу бодлого, буруу халамж, буруу боловсролын систем, буруу хүмүүжил, буруу шүүхийн систем, олон буруу зүйлээс болж дундаж өрхүүд доошоо алдагдаж байна. Тэднийг ингээд алдвал босгож авахад ямар их хугацаа хөдөлмөр зарцуулахыг бодоход аймаар. Барууны эрдэмтэд африк тивийн жишээ дээр ядуу буурай улсууд хичнээн тусламж аваад ч, яаж ч хийчээгээд ч сэхэдгүйг харуулсан байдаг. Ядуурлын тойрогийн онол байна. ядуу өрх - хоол тэжээл хангалттай авч чадахгүй байх - хүч тамир муудах/биеийн эсэргүүцэл муудах - бага насны хүүхдийн нас баралт нэмэгдэх - суралцах оюун ухааны чадвар муудах - ажиллах чадвар муудах - дундаж наслалт багасах : энэ бүхнээс ахиад л ядуу өрх гэсэн замаар энэ тойрог ажиллана. Би муу амлаж байгаа мэт боловч энэ эх оронд минтщь байгаа л үзэгдэл.
Одоо та төсөөлдөө ихэнхи нь элс нь доошоо уначихсан элсэн цаг, арай унаагүй хэсэг нь нөгөө хэдэн толгой баячууд, ажиллаж амьдрах хүсэлтэй дундаж хэсэг бол улам багасаж доошоо унаж байгаа элсэн ширхэгүүд, харин дээр доор ихэнхи элс. Доошоо хэр их элс унана. дээр байгаа элс унах нь ойлгомжтой.
Би монголдоо ийм элсэн цагийн нийгэмийг хүсэхгүй байна. Одоо л ямар нэг зүйл хийхгүй бол элс доошоо хурдацтайгаар унасаар байх болно. Энэ цагны урсгалыг зогсоохын тулд дундажуудаа дэмжиж, дундажуудын тоог олон болгох хэрэгтэй юм шиг. харин тэд дээшээ тэмүүлнэ.
жич: одоо тарааж буй эх орны хишиг нэртэй халамжийг авснаар юу ч өөрчлөгдөхгүй нэг долоо хоногийн хоол. тэрийг яаж ядаж 1 жилийн хоол болгох вэ. 10 бол бүүр сайхан сан.
понедельник, 26 июля 2010 г.
алдагдсан үе буюу ирээдүйгээ яаж олж харах вэ
сайн байцгаана уу нөхдөө. ойрын хэсэг хугацаанд хөдөө орон нутгаар явж ажиллаад ирсэн гэдгийн зарим нэг нь мэдэж байгаа байх. Ер нь миний ажилдаа хайртай байдагийн гол учир нь ихэвчлэн зун намар хийдэг судалгаанууд минь юм. Мэдээж ажлын нарийн ширийнийг бичихгүй ч өөрт төрсөн сэтгэгдэлээ сийрүүлэн бичиж үлдээх нь зүйтэй болов уу. энэ оны 6 сарын дундуур бид цөлжилтөөс малчин өрх, иргэдийн амьжиргаа, эрүүл мэндэд хэрхэн нөлөөлж буйг судлахаар Дундговь аймгийн сайнцагаан сумыг зорьсон юм. сайнцагаан сум нь 9 багтай бөгөөд 13-14 мянган хүн амтай, аймгийн төвөө багтаадаг сум юм. хэдийгээр зуншлагийн байдал сайн ногооны гарц сайн байсан боловч энд өмнөх өвлийн зудны үр дагавар илт мэдэгдэж байлаа. айлаас ороод амьжиргаа, ахуйн талаар асуухад ч хүнд. 150-200 малтай байсан малчин өрхүүд 10-15 малтай үлдсэн тохиолдлууд дийлэнхи, зарим өрх огт малгүй болсон байна. Хотын ихэнхи хүмүүс малчдыг өөрсдийн дураар мал дагасан, өөрсдөө арчаагүй ажилгүйдээ зуданд малаа барсан. тэгээд бидний татварын мөнгөөр улсаас дэмжлэг авдаг хэмээн боддог. би ч зарим тал дээр ингэж боддог байсан. үнэхээр газар дээр нь очиод үзэх өөр юм. хадлан ургац бэлтгэе гэхэд цөлжилтөнд өртөөд юу ч үгүй болсон талаас юу бэлдэх вэ? уг нь таана, хүмүүл зэрэг илчлэг сайтай говийн ургамалуудаа түүгээд авчихад онд мэнд орохоор. гэхдээ ургамлын гарц байхгүй 2-3 жилд мал ч хүн ч зудрах юм. Энэ жил хуурайшлаас болж мал таанадах гэдэг өвчин гарч онд мэнд орсон ч хавар орой олон мал эндсэн байх юм. энэ ямар учиртай өвчин бэ гэтэл, таана өвсний үндэс газрын хөрсөнд ойр, харин бэлчээрийн монгол өвснийх бага зэрэг гүнд байдагтай холбоотой. ус чийгийн дутагдлаас болж монгол өвс ургаж амжаагүй байхад таана, хөмүүл зэрэг намар эрт ургах ёстой илчлэг өндөртэй ургамлууд ургаснаар өлсгөлөн байсан мал их хэмжээгээр идээд халуунд нь энддэг юм байна. хүнээр төлөөлүүлвэл өлсөж ядарсан байхад чинь 2 тогооны өрөм шууд идүүлвэл юу болох билээ дээ.
за одоо зуднаас үлдсэн сэтгэгдлээсээ түр холдоё. дараа бүрэн бичлэг болгон оруулж магадгүй л юм. 1990-1992 оны хооронд манай улсын малчин өрхийн тоо эрс нэмэгдсэн байдаг. энэ нь үйлдвэрүүд татан буугдаж, залуус ажилгүй болж ихэнхи нь мал дээр гарсан. тэгээд ч нэгдлын малыг хувьд өгч, малын түүхий эдийн үнэ харьцангуй өндөр байсантай холбоотойгоор малаа л өсгөөд ихэсгээд байвал сайхан амьдарч болно гэсэн үзэл бодол дэлгэрсэн. Үүний үр дүнд энэ онуудад ялангуяа хөдөө орон нутгуудад хүүхдүүд сургууль завсардах үзэгдэл их болжээ. түүнчлэн мал маллах уламжлалт монгол ухаанаа төдийлөн мэдэхгүй мөнгөний амтанд орсон залуус ямааны ноолуур хөөн, малын тоо толгойг хэт өсгөсөн нь мал сүргийн бүтэцэд нөлөөлж одоо ямаа нийт сүргийн бараг 50 хувийг эзлэж байгаа билээ. одоо малчид тоо биш чанар чухал гэдгийг ойлгодог болжээ. Гэсэн ч тэр жилүүдийн үр дагавар одоо гарч байна. судалгаанд явж байхад бидний үеийн залуус ихэнхи нь 3-4 ангидаа сургуулиа орхисон байх юм. тэгээд ч нийгэм эдийн засгийн судлаачид энэ үеийг алдагдсан үе гэж нэрлэдэг юм байна лээ. Боловсрол гэдэг ямар чухал болохыг эндээс харж болохоор, мэдээж болж бүтэж буй зүйл байлгүйл яахав. энэ орон нутагт элдэв төсөл, судалгаа хэрэгжээд тэнд амжиллтай оролцож буй хүмүүс байна. тэд хэн бэ гэхээр дандаа дундаас дээш насныхан. бас дандаа бүрэн дунд эсвэл дээд боловсролтой хүмүүс. судалгааны явцад ч харахад зуднаас болж малаа алдсан залуу өрхүүд ирээдүйгээ харж сэтгэж байгаа нь тэдгээр дунд насныханаас сул байх шиг. Одоо яах вэ ямар арга хэмжээ авах вэ гэсэн асуултанд минь залуучуудын амнаас мэдэхгүй гэсэн үг л их унаж байлаа. Миний дүгнэлт буруу байж болох ч. Хөдөө орон нутгийн залуусын идэвхигүй, урсгалаараа, боломжийг олж харахгүй байгаа нь сургууль ихээр завсардуулж байсантай холбоотой юм шиг. сэргэлэн цовоо наймаа овоо гүйлгэж байгаа хүмүүс байнаа байна. гэхдээ л ерөнхий юмыг харах цар хүрээг боловсрол хамгаас илүү нээж өгдөг юм шигээ. за орон нутгийн тухай анхны сэтгэгдэл ийм байлаа. дараа зурагтай бичлэг оруулна.
за одоо зуднаас үлдсэн сэтгэгдлээсээ түр холдоё. дараа бүрэн бичлэг болгон оруулж магадгүй л юм. 1990-1992 оны хооронд манай улсын малчин өрхийн тоо эрс нэмэгдсэн байдаг. энэ нь үйлдвэрүүд татан буугдаж, залуус ажилгүй болж ихэнхи нь мал дээр гарсан. тэгээд ч нэгдлын малыг хувьд өгч, малын түүхий эдийн үнэ харьцангуй өндөр байсантай холбоотойгоор малаа л өсгөөд ихэсгээд байвал сайхан амьдарч болно гэсэн үзэл бодол дэлгэрсэн. Үүний үр дүнд энэ онуудад ялангуяа хөдөө орон нутгуудад хүүхдүүд сургууль завсардах үзэгдэл их болжээ. түүнчлэн мал маллах уламжлалт монгол ухаанаа төдийлөн мэдэхгүй мөнгөний амтанд орсон залуус ямааны ноолуур хөөн, малын тоо толгойг хэт өсгөсөн нь мал сүргийн бүтэцэд нөлөөлж одоо ямаа нийт сүргийн бараг 50 хувийг эзлэж байгаа билээ. одоо малчид тоо биш чанар чухал гэдгийг ойлгодог болжээ. Гэсэн ч тэр жилүүдийн үр дагавар одоо гарч байна. судалгаанд явж байхад бидний үеийн залуус ихэнхи нь 3-4 ангидаа сургуулиа орхисон байх юм. тэгээд ч нийгэм эдийн засгийн судлаачид энэ үеийг алдагдсан үе гэж нэрлэдэг юм байна лээ. Боловсрол гэдэг ямар чухал болохыг эндээс харж болохоор, мэдээж болж бүтэж буй зүйл байлгүйл яахав. энэ орон нутагт элдэв төсөл, судалгаа хэрэгжээд тэнд амжиллтай оролцож буй хүмүүс байна. тэд хэн бэ гэхээр дандаа дундаас дээш насныхан. бас дандаа бүрэн дунд эсвэл дээд боловсролтой хүмүүс. судалгааны явцад ч харахад зуднаас болж малаа алдсан залуу өрхүүд ирээдүйгээ харж сэтгэж байгаа нь тэдгээр дунд насныханаас сул байх шиг. Одоо яах вэ ямар арга хэмжээ авах вэ гэсэн асуултанд минь залуучуудын амнаас мэдэхгүй гэсэн үг л их унаж байлаа. Миний дүгнэлт буруу байж болох ч. Хөдөө орон нутгийн залуусын идэвхигүй, урсгалаараа, боломжийг олж харахгүй байгаа нь сургууль ихээр завсардуулж байсантай холбоотой юм шиг. сэргэлэн цовоо наймаа овоо гүйлгэж байгаа хүмүүс байнаа байна. гэхдээ л ерөнхий юмыг харах цар хүрээг боловсрол хамгаас илүү нээж өгдөг юм шигээ. за орон нутгийн тухай анхны сэтгэгдэл ийм байлаа. дараа зурагтай бичлэг оруулна.
Подписаться на:
Комментарии (Atom)